Herta Müller - Barrevoetse februari

 

Een groep zigeuners die onrust in het dorp brengt; een straat die alleen geasfalteerd is aan de kant van de burgemeesterswoning; de zondagen waarop een vader in zwarte jas het huis verlaat en 's avonds dronken thuiskomt. In Barrevoetse februari verwerkte Herta Müller ervaringen uit haar jeugd in een primitief Roemeens dorp met een Duitstalige bevolking en uit haar leven in de stad onder de dictatuur van Ceaucescu. Angst en wantrouwen en pijn om het verlies van vrienden vormen de rode draad in deze schetsen. Bron : www.degeus.nl  

Herta Müller - Vandaag was ik mezelf liever niet tegengekomen

“Ik ben ontboden. Donderdag om tien uur precies.” De openingszin die me doet denken aan Het proces van Franz Kafka : "Iemand moest Josef K hebben belasterd, want op een ochtend, zonder dat hij iets kwaads had gedaan, werd hij zomaar gearresteerd". Het is de rode draad door het verhaal waarin een jonge vrouw zich moet melden bij de Securitate, de gevreesde Roemeense inlichtingendienst. Zij dient haar opwachting te maken bij majoor Albu die haar aan een verhoor onderwerpt. Dat is een gebeurtenis die vaker plaatsvindt. Een groot deel van het boek bestaat uit indrukken van dat verhoor, de last die het vooruitzicht ervan met zich meebrengt en de reis er naar toe met de tram. De gedachten van de ik-persoon waaien alle kanten op.

Het gedrag van de trambestuurder en van sommige medepassagiers worden minutieus onder een vergrootglas gelegd. Dat begint al bij het instappen als de vrouw zich voorneemt een oude man voor te laten gaan. Ze beschrijft de magere man als volgt. “In zijn broek zitten geen billen, geen heupen, alleen knieën.”

 

Geleidelijk leren we de hoofdpersoon wat beter kennen. Zij is gescheiden van haar eerste man en leeft nu samen met Paul, zoon van een parfumcommunist. Paul is een liefhebber van brandewijn. Om zes uur gaat de bar open maar pas vanaf elf uur is alcohol toegestaan. Daarom gaat de brandewijn eerst in koffiekopjes en pas later in glazen. De ik-figuur richt zich vaak tot haar vriendin Lili die bij een vlucht naar het buitenland door een grenswacht is doodgeschoten.

 

De hoofdpersoon was werkzaam in een fabriek maar is ontslagen na verklikt te zijn. Overal ligt dreiging op de loer. Via omzichtige beschrijvingen krijgt de lezer de verschrikkingen van het leven in een dictatuur mee. Het is een permanente oefening in ongemakkelijkheid. Er zijn verontrustende signalen die om duiding vragen. Wat is de betekenis van de man die tussen de vuilnisbakken rondstruint? Wat moet de rode auto met de twee inzittenden aan de voet van de torenflat waar de vrouw woont? Is het motorongeluk van Paul toeval of opzet? De vrouw en Paul slapen slecht.

 

Onzekerheid kruipt in alle poriën. Zelfs het taalgebruik lijkt ondergronds te gaan.

Wat de verontrusting doet toenemen zijn de behoeftige omstandigheden waarin de mensen verkeren. Mensen staan in de rij voor openbare toiletten en maken gebruik van een draagbare deur als zij aan de beurt zijn. Somberheid is troef. Men zingt een lied waarin de dood wordt voorgesteld als het gratis deel van het betaalde leven.

 

Er zijn vier manieren om met het leven om te gaan: de beste is nooit ontboden worden en niet gek worden. De slechtste is gek worden en ontboden worden. Voor de vrouw en Paul komt het leven neer op wel ontboden worden maar niet gek worden. Dat is al een hele kunst. Het boek is een monotone klaagzang. Dialogen worden zonder aanhalingstekens weergegeven want zijn volkomen ontleend aan de verteltrant van de hoofdpersoon. Zij is niet bereid haar perspectief te delen. Gelukkig staan er in het boek prachtige pareltjes van zinnen. Bijvoorbeeld: “Uitgesloten dat je met kalmte geluk kunt maken.”of “De lege stoelleuningen achter de ramen werden snel passagiers als ik ernaar keek.” Zonder die stijl zou het lezen van Müller je bedrukt de adem ontnemen. Soms is lezen doorzetten. Met de toekenning van de Nobelprijs wordt de schrijver geëerd door de wereld na eerst in eigen land vertrapt te zijn. Zelfs in uitzichtloze omstandigheden kan genoegdoening schuilen.

 

 

Herta Müller - Nobelprijsspeech 2009

                            

http://www.nobelprize.org/mediaplayer/index.php?id=1220

Engelse vertaling

DO YOU HAVE A HANDKERCHIEF was the question my mother asked me every morning, standing by the gate to our house, before I went out onto the street. I didn't have a handkerchief. And because I didn't, I would go back inside and get one. I never had a handkerchief because I would always wait for her question. The handkerchief was proof that my mother was looking after me in the morning. For the rest of the day I was on my own. The question DO YOU HAVE A HANDKERCHIEF was an indirect display of affection. Anything more direct would have been embarrassing and not something the farmers practiced. Love disguised itself as a question. That was the only way it could be spoken: matter-of-factly, in the tone of a command, or the deft maneuvers used for work. The brusqueness of the voice even emphasized the tenderness. Every morning I went to the gate once without a handkerchief and a second time with a handkerchief. Only then would I go out onto the street, as if having the handkerchief meant having my mother there, too.

Twenty years later I had been on my own in the city a long time and was working as a translator in a manufacturing plant. I would get up at five a.m.; work began at six-thirty. Every morning the loudspeaker blared the national anthem into the factory yard; at lunch it was the workers' choruses. But the workers simply sat over their meals with empty tinplate eyes and hands smeared with oil. Their food was wrapped in newspaper. Before they ate their bit of fatback, they first scraped the newsprint off the rind. Two years went by in the same routine, each day like the next.

In the third year the routine came to an end. Three times in one week a visitor showed up at my office early in the morning: an enormous, thick-boned man with sparkling blue eyes—a colossus from the Securitate.

The first time he stood there, cursed me, and left.

The second time he took off his windbreaker, hung it on the key to the cabinet, and sat down. That morning I had brought some tulips from home and arranged them in a vase. The man looked at me and praised me for being such a keen judge of character. His voice was slippery. I felt uneasy. I contested his praise and assured him that I understood tulips, but not people. Then he said maliciously that he knew me better than I knew tulips. After that he draped his windbreaker over his arm and left.

Herta Müller - Lage streken

Maak kennis met het debuut van Herta Müller dat in 1982 verscheen bij de Duitstalige uitgeverij Kriterion in Boekarest. In de oorspronkelijke uitgave 'Niederungen' waren 4 hoofdstukken geschrapt (Toen in mei - De mening - Inge - Meneer Wultschmann) aangezien er onder het regime van Ceaucescu geen kritiek op het beleid werd getolereerd. Müller moet dit zeker geweten hebben en wellicht was dit ook haar bedoeling. Het manuscript werd het land uit gesmokkeld en in 1984 in Duitsland heruitgegeven wat haar bekendheid ten goede kwam doch haar ook zeer veel problemen met de Securitate bezorgde. In 1987 verliet ze Roemenië en vestigde zich defintief in het voormalige West-Duitsland.

Speciaal voor deze heruitgave in 2010 zijn de geschrapte hoofdstukken opnieuw toegevoegd.   

 

Dit boek is voor degene die nog niets van Müller gelezen heeft de ideale kennismaking en verplichte lectuur. Spijtig dat de Nederlandse vertaling tot 2012 op zich heeft laten wachten doch liever laat dan nooit. 

 

In een zeer poëtische taal schetst Müller een autobiografisch portret van een boerendorp op het Roemeense platteland. De bevolking behoort net als de familie Müller tot de Duitstalige minderheid die werd onderdrukt door het communistische regime. De meeste verhalen zijn beschrijvend en geven een grauw beeld hoe het leven in het Banaat (Lage streken is een synoniem voor de regio Banaat waar Müller is opgegroeid) is geweest; de toegevoegde verhalen zijn de uitingen van kritiek op het dictatoriale regime. 

 

Het verhaal 'Terug in Mei' geschreven in die typische Müllerstijl is een liefdesgeschiedenis die zich in mei aan de Zwarte Zee afspeelt en waaraan Müller met heimwee terugdenkt. In 'De mening' wordt een kikker opgevoerd die om reden dat hij een eigen mening heeft door een witte wolk wordt opgeslokt. Hier wordt overduidelijk verwezen naar de vele dissidenten die spoorloos verdwenen. 'Inge' beschrijft de ervaringen van Müller in verband met haar ontslag als vertaalster in een machinefabriek. Inge wordt in het bureau van een schoolinspecteur geconfronteerd met de absurditeiten van de socialistische bureaucratie. Müller werkte na haar studie enkele jaren als vertaalster in een machinefabriek totdat ze er werd ontslagen na haar weigering om samen te werken met de Securitate. 'Meneer Wultschmann' vertelt over een beruchte betweter die al jaren poppenkast speelt en rouwt om de oorlog. 

 

Velen stellen dat Müller steeds op dezelfde trom slaat en maar één thema heeft doch zoals ze zelf zegt : 'Bij mij gaat het altijd om Grundverletzungen, om individuen wier leven in de kern is verwoest’. In de kern gaat het bij Müller altijd over het onvermogen om in een van angst en repressie vervulde samenleving een identiteit te verwerven. Ook al is het einde van de dictatuur in Roemenië een feit, de pijn en schade die werd aangericht is nog alomtegenwoordig en de woorden van Müller zijn een nog steeds actuele waarschuwing, ook voor democratische landen of landen die zich democratisch noemen.            

 

 

                              

Herta Müller - De mens is een grote fazant

De Roemeense uitdrukking De mens is een grote fazant op de wereld betekent dat de mens eigenlijk en overal de grote verliezer is. In deze vertelling van de Nobelprijswinnares is dat niet meteen voor iedereen duidelijk. De molenaar Windisch weerspreekt de uitspraak van de nachtwaker, die de titel uitspreekt, door te verklaren dat de mens sterk is, sterker dan het dier. De mens is een grote fazant speelt zich af in een Roemeens dorp in een Duitstalig grensgebied. Ceaucescu regeert met harde man over het land. Windisch telt elke dag als hij naar zijn molen fietst. De Duitstaligen worden lastig gevallen en vertrekken langzaamaan naar Duitsland. Ook het gezin van Windisch heeft plannen om te verkassen, maar gemakkelijk wordt hen dat niet gemaakt.

 

In het besloten dorp heersen traditionele verhoudingen en bijgelovigheden. Er vliegt een uil rond, die de dood inluidt als hij bij iemand op het dak gaat zitten. Een belangrijke rol speelt het gezin van de meubelmaker waarvan de zoon Rudi, een glasblazer, al eerder de reis naar Duitsland heeft ondernomen. Het gezin wacht op de dood van oma om hem achterna te gaan. Kleuterjuf Amalie wil met Rudi verder. Ze kreeg als geschenk een traan van glas van hem, die ze steeds moet vullen. De meubelmaker vertelt Windisch hoe hij aan paspoorten kan komen, maar Windisch komt onverrichterzake thuis. Dochter Amalie moet zich uiteindelijk opofferen om de uitreispapieren binnen te slepen. Zowel de politieman als de pastoor hebben haar hulp nodig. De laatste zogenaamd om haar doopakte op te sporen. 

Herta Müller - Ademschommel

In de zomer van 1944, toen het Rode Leger al diep in Roemenië was doorgedrongen, werd de fascistische dictator Antonesca gearresteerd en terechtgesteld.

Roemenië capituleerde en verklaarde zijn voormalige bondgenoot nazi-Duitsland de oorlog. Sovjetgeneraal Vinogravod eiste vervolgens in naam van Stalin alle in Roemenië wonende Duitsers op voor de wederopbouw van de door de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog verwoeste Sovjet-Unie.

Alle Duitse mannen en vrouwen tussen zeventien en vijfenveertig jaar werden naar Russische werkkampen gedeporteerd om dwangarbeid te verrichten.

Geen enkele Roemeen werd graag aan die fascistische periode van zijn vaderlandse geschiedenis herinnerd, waardoor de deportaties lang een taboeonderwerp in de Roemeense maatschappij waren. Alleen binnen de eigen familie werd er soms over de kampjaren gesproken, maar slechts zelden sijpelde van die gesprekken iets naar buiten.

Herta Müller - Hartedier

Herta Müller, winnares van de Nobelprijs voor literatuur 2009 brengt het leven in een dictatuur als geen ander zo dichtbij.

Herta Müller woont sinds 1987 in Duitsland. Haar werk werd er onder meer onderscheiden met de Ricarda-Huch-Preis, de Marieluise-Fleisser-Preis, de Kleist-Preis, de Kranichersteiner-Literaturpreis en voor Hartedier ontving zij de Aristeionprijs voor Europese literatuur rn de Irish Book Award.

Het verhaal begint in een studentenhuis in het Roemenië van Ceausescu. Een groep vrienden verzet zich tegen de communistische dictatuur door kleine, maar moedige daden: het lezen van geheime boeken, het fotograferen van wantoestanden, het helpen van dwangarbeiders. Maar aan de spionnen van de geheime dienst valt niet te ontsnappen en de vrienden worden al snel geïntimideerd.

De verschrikking van de Roemeense dictatuur is door haar eigen levenservaringen het vaste thema van Müller. Daarnaast heeft haar werk een grote poëtische kracht. Ze schrijft in een erg beeldende en ritmische taal en ze suggereert meer dan ze vertelt. Niet echt toegankelijk, maar wel heel intrigerend en écht de moeite om te ontdekken.